De Parkstadwet: wie mag er nog komen wonen?

Mariëlle is 34 jaar. Ze woont in Sittard, werkte parttime als schoonmaakster, maar verloor onlangs haar baan en heeft nu een bijstandsuitkering. Al drie jaar staat ze ingeschreven voor een sociale huurwoning via ThuisInLimburg en reageert op een sociale huurwoning in Heerlen. Maar helaas, ze krijgt geen huisvestingsvergunning, omdat ze geen inkomen uit werk heeft.

Mariëlle is fictief, maar haar situatie wordt herkenbaar voor mensen die in Heerlen sinds dit jaar worden geweigerd op basis van de Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek, in de volksmond de Rotterdamwet, en in Parkstad voortaan de Parkstadwet.

Sinds januari past Heerlen deze wet toe in ‘kwetsbare wijken’.  Brunssum en Kerkrade volgen dit najaar. In Heerlen zijn sinds de start van het jaar al vijfentwintig personen geweigerd, omdat ze een verleden met woonoverlast hadden of geen inkomen uit werk. Zestien daarvan kwamen van buiten de Parkstadregio.

Wat is een kwetsbare wijk?
De gemeente Heerlen heeft 19 wijken aangewezen als ‘kwetsbaar’. De gemeente Heerlen noemt iemand kwetsbaar als die persoon het moeilijk heeft in het dagelijks leven: door weinig geld, gezondheidsproblemen of omdat iemand de taal of cultuur nog niet goed kent. Vaak spelen meerdere dingen tegelijk. Dat beeld sluit aan bij onderzoek van het sociaaleconomisch kenniscentrum Neimed, dat in 2021 een nulmeting uitvoerde voor de Regio Deal Parkstad Limburg. Daaruit blijkt dat armoede, slechte gezondheid, laag opleidingsniveau en werkloosheid sterk met elkaar samenhangen en van generatie op generatie worden doorgegeven. In buurten als Weggebekker en Meezenbroek leeft tot 2,5 keer zoveel mensen op of onder het sociaal minimum als het landelijk gemiddelde.

Wat wil Heerlen met de Parkstadwet bereiken?
Het belangrijkste doel van de Parkstadwet is dat aangewezen wijken er beter van worden. De gemeenten willen de opeenstapeling van armoede doorbreken en ervoor zorgen dat werkende en studerende inwoners blijven. Dat doel heeft twee kanten: bepalen wie er komt wonen én de juiste mensen actief aantrekken.

Zorgmedewerkers, leraren en politiemensen krijgen voorrang op een woning. Ziekenhuis Zuyderland hoopt zo dertig specialistische verpleegkundigen aan te trekken door hen naast een baan ook een woning aan te bieden.
Tegelijk wordt een halt toegeroepen aan mensen die naar Parkstad komen zonder inkomen en zonder binding met de regio. Ook politiegegevens worden gecheckt: een bekende burenruzie in het verleden kan al genoeg zijn om geweigerd te worden.

Ron Meyer, directeur van Nationaal Programma Heerlen-Noord, zoekt de oorzaak van die problemen ook in de grote doorstroom van bewoners. Volgens zijn cijfers kwamen er de afgelopen jaren 32.000 mensen wonen in de regio en vertrokken er evenveel — in wijken die al wankel zijn, ondermijnt dat de sociale samenhang en vergroot het de woonoverlast, volgens Meyers.

Buurtbewoners

Om de Parkstadwet te laten landen in de wijken, organiseert wethouder Casper Gelderblom van Heerlen bewonersbijeenkomsten. Hij was ook de drijvende kracht achter de invoering van de wet. Buurtbewoners lijken positief over de Parkstadwet tijdens deze bijeenkomsten. In de Passart zijn ze blij dat er eindelijk 'fatsoenlijke' mensen komen wonen, in Vrieheide hopen ze dat 'huisjesmelkers' worden aangepakt en in Meezenbroek willen ze 'weer meer mensen die Nederlands praten'.

Bewoners vertellen over buren die ze niet kunnen verstaan, tuinen vol afval en overlast van mensen met een 'psychisch rugzakje'. Het gaat vooral om cliënten van zorgpartijen die door instanties worden doorgeplaatst, regelmatig verhuizen en geconcentreerd bij elkaar wonen — en niet altijd goed worden begeleid.

Maar er komen weinig mensen op die bijeenkomsten af. De aanwezigen zijn medewerkers van buurtcentra, particuliere verhuurders of personeel van zorginstellingen. De bewoners die de overlast veroorzaken, zijn er niet bij.

Basis van de wet

De Parkstadwet is gebaseerd op twee wetten. De Huisvestingswet 2014 geeft gemeenten de mogelijkheid om regels te maken over wie een woning mag huren of verhuren in bepaalde wijken. De Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek maakt het mogelijk om wijken aan te wijzen waar die extra regels gelden. Dat mag alleen als een wijk er aantoonbaar slecht voor staat: minimaal een kwart van de bewoners heeft geen betaald werk en bijna de helft verdient weinig. In zo'n wijk mag de gemeente eisen stellen aan nieuwe huurders, zoals het hebben van werk, een minimale woonduur in de regio en een schoon strafblad. De regels gelden niet voor altijd. De minister van Binnenlandse zaken keurt de aanvraag, om eisen aan huurders te stellen, voor maximaal vier jaar goed. Daarna kan de wet nog drie keer aangevraagd worden voor een gebied. Er zit een limiet op, omdat de wet ervoor zorgt dat je niet meer zelf kunt kiezen waar je wilt wonen.De gemeenteraad beoordeelt of de regels eerlijk en noodzakelijk zijn; de minister van Binnenlandse Zaken geeft de uiteindelijke toestemming.

Papierwerk en vergunningen
De uitvoering van de wet ligt bij woningcorporaties, maar ook particuliere verhuurders krijgen te maken met nieuwe verplichtingen. Wie een woning wil verhuren in een aangewezen buurt, moet eerst een verhuurdersvergunning aanvragen. Daarnaast moeten verhuurders zelf een eerste check doen: heeft de kandidaat-huurder inkomen uit werk, of woont hij al langer dan zes jaar in de gemeente Heerlen?

De gemeente beslist uiteindelijk over elke huurder. Potentiële huurders krijgen een huisvestingsvergunning van de afdeling handhaving. Voor de uitvoering verwacht gemeente Heerlen ongeveer tien extra medewerkers nodig te hebben.

Samen weren, geen waterbedeffect
De drie gemeenten trekken bewust regionaal op. Door gezamenlijk op te treden willen Heerlen, Brunssum en Kerkrade voorkomen dat afgewezen mensen simpelweg naar een buurgemeente verkassen, het zogeheten waterbedeffect.

Wethouder Van Dijk van Brunssum formuleert het zo: de regio moet vol inzetten op rust en perspectief in kwetsbare wijken, waarbij het koesteren van mensen met binding aan de regio centraal staat. Met andere woorden: zorg goed voor de mensen die er al wonen, in plaats van dat alle aandacht uitgaat naar wie er bijkomt of vertrekt.

Landgraaf doet het anders

Landgraaf doet niet mee aan de Parkstadwet en kiest voor een andere aanpak. De gemeente heeft de afgelopen vijftien jaar fors geïnvesteerd in haar woningbestand. Vastgoed dat kwetsbare mensen van buiten de regio kon aantrekken, heeft Landgraaf op tijd aangekocht en aangepakt, vaak samen met de woningcorporatie. Sommige panden werden gerenoveerd, andere gesloopt en opnieuw gebouwd. Daarnaast heeft de gemeente regels ingevoerd zoals een verbod op woningsplitsing en de verplichting dat er maar één huishouden per woning mag wonen. Volgens de wethouder heeft Landgraaf daarmee hetzelfde doel bereikt, zonder de vrijheid van woningzoekenden wettelijk te beperken.

Huisjesmelkers en ‘matrassenpanden’
Naast de instroom van kwetsbare huurders is er een ander probleeem dat tijdens buurtbijeenkomsten regelmatig opduikt: huisjesmelkers. Wethouder Gelderblom spreekt van ‘matrassenpanden’, dat zijn woningen waar buitenlandse arbeidsmigranten tijdelijk verblijven, vaak met te veel personen in één woning. Bewoners klagen over overlast en mensen die onder invloed op straat lopen.

De wet staat niet op zichzelf. De gemeenten bouwen ook nieuwe woningen en geven oude panden een nieuwe bestemming. Om projecten die financieel niet uit kunnen toch van de grond te krijgen, is er een Woonfonds opgericht met een startkapitaal van elf miljoen euro.

Hoe wordt gemeten welke wijken in aanmerking komen?
De gemeenten gebruiken twee meetinstrumenten. De SES-WOA score van het Sociaal en Cultureel Planbureau laat zien hoe het er in een buurt voor staat op het gebied van werk, inkomen en opleiding. De Leefbarometer van het ministerie van Binnenlandse Zaken houdt bij of het wonen in een buurt beter of slechter wordt. Scoort een buurt op beide instrumenten slecht, dan kan de gemeente besluiten om de wet toe te passen.

Wat deze instrumenten niet meten: waardoor de problemen worden veroorzaakt.

Heerlen
De gemeente heeft 19 buurten aangewezen:
Terschuren, Hoensbroek-Centrum, Nieuw Lotbroek-Zuid, De Koumen, Weggebekker, Uterweg, Nieuw-Einde, Versiliënbosch, Vrieheide, Passart, Heerlerheide Kom, Zeswegen, Schandelen, Hoppersgraaf, Meezenbroek, Schaesbergerveld, Eikenderveld, Dr. Schaepmanplein en omgeving en Dr. Nolensplein en omgeving.

Daarnaast zijn er 44 aanvullende straten aangewezen, waaronder Agaatstraat, Bethlehemstraat, Ammonieterf, Arendstraat, Gruttostraat, Heideveldweg, Bongaardstraat, Burchtstraat, Galileastraat, Harmoniestraat, Hoofdstraat, Jerichostraat en meer. Ook het wooncomplex Aambosveld is aangewezen. De volledige interactieve kaart is op heerlen.nl te vinden.

Kerkrade
De aangewezen buurten zijn: Heilust, Kaalheide, Bleijerheide, Erenstein, Rolduckerveld en Nulland. Daarnaast zijn specifieke straten aangewezen, waaronder Schleidenstraat, Honéestraat, Nummer II straat, Nieuwstraat, Melchiorstraat, Burgemeester Savelberglaan, Franckstraat, Mucherveldstraat, Lempersstraat, Kipstraat, Deken Quodbachlaan, St. Pieterstraat en Akerstraat. En wooncomplexen: Nieuwenhagerweg, Willem Alexanderstraat, Waubacherweg en St. Pieterstraat – Akkerheide. De concrete straten zullen later dit jaar gepubliceerd worden als de wet van kracht gaat. 


Brunssum

In Brunssum geldt de regeling in de buurten Rozengaard, Lemmender, Streek, De Eggen, Kleikoelen en Treebeek-Zuid. De concrete straten zullen later dit jaar gepubliceerd worden als de wet van kracht gaat.

Beleid of realiteit?
De gemeenten stellen dat kwetsbare mensen van buiten de regio de wijken verder achteruit laten gaan. Maar in de beleidsdocumenten is geen onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek te vinden dat dit verband echt bewijst. De onderbouwing steunt grotendeels op wat de gemeenten zelf in de praktijk hebben gezien. In de stukken noemen ze dit zelf een ‘proefondervindelijke constatering’. Dat is geen bewijs.

De documenten aan de basis
De gemeenten verwijzen naar verschillende documenten. De aanvraag van de gemeente Heerlen bij het ministerie van Volkshuisvesting vormt de directe basis voor de invoering van de wet. Daarin beschrijft Heerlen welke wijken worden aangewezen en waarom. Verder verwijzen de gemeenten naar de Regionale Woonvisie Parkstad en de Regionale Prestatieafspraken. Die bevatten afspraken over de verdeling van sociale huurwoningen in de regio. Ook de Toekomstvisie Wonen, Zorg en Welzijn en de Visie op Woonbehoefte maken deel uit van het pakket.
Op rijksniveau sluit de wet aan bij het programma Een Thuis voor Iedereen uit 2022. Dat programma beschrijft welke groepen extra hulp nodig hebben bij het vinden van een woning. Tot slot is er een onderzoek van adviesbureau Companen, dat berekende hoeveel sociale huurwoningen er nu en in de toekomst nodig zijn voor kwetsbare groepen.

De Parkstadwet is gebaseerd op de Rotterdamwet. Rotterdam past de bijzondere huisvestingsregels al sinds 2006 toe. Onderzoeken naar de resultaten van de wet  tonen nauwelijks aantoonbare positieve effecten aan op leefbaarheid en veiligheid. Onderzoek van de Vrije Universiteit laat zelfs zien dat huizenprijzen in aangewezen wijken dalen na invoering van de wet. Een positief effect werd in studies door de UvA, TwynstraGudde en Rigo Research niet in de praktijk aangetoond.

Een sluimerende geschiedenis
De problemen in de aangewezen wijken zijn niet van gisteren. Heerlen, Brunssum en Kerkrade zijn middelgrote steden die nooit het sluiten van de mijnen in de jaren zestig volledig te boven zijn gekomen. Armoede, werkloosheid en gezondheidsachterstand bestaan er al tientallen jaren en zijn ontstaan los van wie er de laatste jaren is komen wonen.

De nulmeting van Neimed maakt duidelijk dat de belangrijkste les luidt: langdurige, duurzame ondersteuning en een sterke focus op het welzijn en de educatie van kinderen bieden de meeste kans op echte verbetering. De problemen zijn diepgeworteld en hangen samen met lage opleiding, gezondheidsverschillen en gebrek aan werk.

De bestuurders lijken zich hier deels van bewust. Vandaar dat de wet wordt gepresenteerd als onderdeel van een breder pakket met investeringen in nieuwbouw, onderwijs en zorg. Maar de vraag blijft of het wettelijk beperken van de vrijheid van mensen om te wonen waar zij willen, in verhouding staat tot het doel.

Meer lezen? Kijk dan in ons dossier Parkstadwet >>

Dit is het eerste deel van een onderzoeksdossier over de Parkstadwet. In de komende maanden onderzoeken we de effecten in de praktijk: voor bewoners, voor verhuurders en voor de wijken zelf. Heb je een tip? Mail het ons!

ZO-NWS hecht als streekomroep veel waarde aan onderzoeksjournalistiek. We richten ons op zaken die om kritisch en diepgravend onderzoek vragen. Verhalen waarbij het gaat om het signaleren van misstanden, het volgen van geldstromen en het controleren van de macht. Onderzoeksjournalistiek komt ook om de hoek kijken bij het analyseren van trends en het inzichtelijk maken van ingewikkelde zaken, bijvoorbeeld lange politieke processen of rechtszaken.